Xuyên tâm liên

Xuyên tâm liên là cây thân thảo hằng năm, cao 30–110 cm, thân vuông, phân cành nhiều; lá mọc đối, hình mác đến elip, dài 3–12 cm, mép nguyên và nhẵn. Hoa nhỏ mọc thành chùy ở ngọn và nách lá, tràng hoa hai môi màu trắng phớt hồng có vạch tím; quả nang dài thuôn, khi chín tách ra giải phóng nhiều hạt nhỏ màu nâu. Toàn cây có vị đắng rất mạnh, đặc trưng đến mức dân gian gọi là 'vua của các vị đắng'.

Loài có nguồn gốc từ Ấn Độ và Sri Lanka, được xem là trung tâm đa dạng; từ đây cây lan rộng khắp Nam Á và Đông Nam Á (Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Philippines, Việt Nam…) và trở thành loài nhập nội ở miền bắc Ấn Độ, Java, vùng Caribbean và châu Mỹ. Cây mọc ở nhiều sinh cảnh từ đồng bằng, sườn đồi, ven biển đến đất canh tác, ven đường và vùng đất bị xáo trộn, ở độ cao tới khoảng 1.500 m; ưa nắng, đất thoát nước và khí hậu nóng ẩm. Tại Việt Nam, cây được trồng và gặp ở nhiều tỉnh phía Bắc và phía Nam.

Hoạt chất đặc trưng là các diterpen lacton (andrographolid), trong đó andrographolid chiếm hàm lượng cao nhất (tới khoảng 4% lá khô) và tạo vị đắng; ngoài ra có neoandrographolid, 14-deoxy-11,12-didehydroandrographolid, 14-deoxyandrographolid và dehydroandrographolid. Cây còn chứa flavonoid (5-hydroxy-7,8-dimethoxyflavon, apigenin-7,4'-dimethyl ether), acid phenolic, tanin và tinh dầu. Andrographolid được xem là chất chỉ điểm cho dược liệu và là đối tượng chính của các nghiên cứu dược lý.

Trong y học cổ truyền Ấn Độ (Ayurveda) và Trung Quốc, xuyên tâm liên được dùng để thanh nhiệt, giải độc, trị cảm mạo, viêm họng, viêm phổi, kiết lỵ và các bệnh gan mật; ở Thái Lan cây nổi tiếng với tên Fa-Tha-Lai-Jone. Nghiên cứu hiện đại cho thấy andrographolid có tác dụng kháng viêm (ức chế NF-κB), kháng virus, điều hòa miễn dịch, hạ sốt, bảo vệ gan và kháng ung thư trong nhiều mô hình. Các tổng quan hệ thống và thử nghiệm lâm sàng ghi nhận cao chiết xuyên tâm liên có thể giảm triệu chứng nhiễm trùng hô hấp trên (cảm lạnh, viêm họng) tương tự hoặc tốt hơn giả dược trong một số thử nghiệm; ví dụ KalmCold 200 mg/ngày giúp giảm triệu chứng cảm tốt hơn giả dược. Tuy vậy chất lượng bằng chứng còn hạn chế và cần thêm thử nghiệm quy mô lớn.

Xuyên tâm liên nhìn chung dung nạp tốt khi dùng ngắn hạn; tác dụng không mong muốn thường nhẹ gồm rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, đau đầu, mệt mỏi, hiếm khi dị ứng nặng. Không dùng cho phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú vì lo ngại về an toàn; thận trọng ở người rối loạn đông máu, hạ huyết áp, bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc chống đông, lợi tiểu, hạ huyết áp hay ức chế miễn dịch. Cơ quan Quản lý Dược châu Âu (EMA) đã đánh giá nhưng chưa thể thiết lập chuyên luận thảo dược cho lá xuyên tâm liên do thiếu dữ liệu. Loài chưa được IUCN đánh giá (NE); nguồn gen vẫn dồi dào nhờ canh tác rộng, song thu hái quá mức ở một số nơi và mất sinh cảnh là mối quan tâm cần theo dõi.