Thầu dầu

Thầu dầu (Ricinus communis) là cây bụi hoặc tiểu mộc thuộc họ Đại kích (Euphorbiaceae), cao 1–3 m (đôi khi tới 10 m ở vùng nhiệt đới ẩm), thân rỗng phân đốt, non màu xanh lục hoặc đỏ tía, chứa nhựa mủ. Lá rất to, mọc so le, phiến hình chân vịt (peltate) xẻ 5–11 thùy, mép khía răng, đường kính 15–60 cm, cuống dài có tuyến; gân lá tỏa từ một điểm giữa phiến. Hoa nhỏ, đơn tính cùng gốc, không cánh hoa, xếp thành chùm: hoa đực (nhị vàng) ở dưới, hoa cái (đầu nhụy đỏ) ở trên; thụ phấn nhờ gió. Quả là nang có gai mềm, tách thành 3 mảnh, chứa 3 hạt. Hạt hình bầu dục, vỏ bóng loang lổ vằn nâu-xám-đen, giàu dầu (40–60%) — nhưng chứa protein ricin cực độc.

Cây có nguồn gốc châu Phi – Trung Đông, được trồng lấy dầu từ hơn 4.000 năm; nay mọc dại và trồng khắp vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới. Dầu ép từ hạt (dầu thầu dầu, castor oil) giàu triglyceride ricinolein, độ nhớt cao, chịu nhiệt tốt, là nguyên liệu cho dầu nhờn, dầu thủy lực, chất dẻo, sợi tổng hợp, sơn, mỹ phẩm và cả nhiên liệu; trong y học là thuốc nhuận tràng kích thích, dân gian dùng kích thích chuyển dạ. Hạt thầu dầu rất độc do ricin (chỉ vài hạt có thể gây tử vong ở trẻ) — tuyệt đối không ăn; ricin cũng là chất độc sinh học bị kiểm soát. Ở Việt Nam, thầu dầu mọc hoang ven đường, bờ rào, bãi hoang khắp đồng bằng và trung du; thầu dầu tía (lá đỏ) trồng làm cảnh. Dân gian dùng lá đắp mụn nhọt, rễ/hạt trị đau nhức, dầu thoa trị ghẻ — nhưng phải hết sức cẩn thận vì độc tính.