Actisô

Actisô (Cynara cardunculus var. scolymus, trước đây Cynara scolymus) là cây thân thảo lâu năm thuộc họ Cúc (Asteraceae), cao 1–1,5 m khi chưa ra hoa, có thể 2 m khi nở. Lá rất lớn, xẻ thùy sâu hình lông chim, mặt trên xanh, mặt dưới phủ lông tơ trắng xám. Cụm hoa (nụ actisô) hình cầu hoặc bầu dục, đường kính 8–15 cm, gồm nhiều lá bắc dày xếp lợp chặt; khi non màu xanh lục, phần đáy nụ (cùi) và gốc lá bắc ăn được, vị bùi hơi đắng thanh. Hoa thật nhỏ màu tím lam, nở từ đỉnh nụ tạo thành dạng u đầu nhụy tím rực. Trồng bằng hạt, giâm hoặc tách mầm; ở vùng khí hậu mát lạnh như Đà Lạt, cây cho nụ to, béo.

Actisô có nguồn gốc vùng Địa Trung Hải, được thuần hóa từ cây dại Cynara cardunculus, trồng nhiều ở Ý, Tây Ban Nha, Pháp, Argentina, Chile, Hoa Kỳ (California). Ở Việt Nam, cây được di thực và trồng chủ yếu tại Đà Lạt và các vùng cao nguyên từ những năm 1940, nổi tiếng với món actisô hấp, súp actisô và trà/cao actisô. Theo kinh nghiệm dân gian và nghiên cứu hiện đại, actisô chứa cynarin, acid chlorogenic và flavonoid có tác dụng kích thích chức năng gan, tăng tiết mật, hỗ trợ tiêu hóa và giảm cholesterol. Đáy nụ và lá bắc non là món rau cao cấp; lá to dùng làm trà thảo mộc.