Ngải cứu

Ngải cứu là cây thân thảo sống lâu năm, mọc đứng, cao khoảng 0,3–1,5 m, phân cành ngắn và có thân rễ bò lan dưới đất. Lá mọc so le, có cuống; phiến hình trứng, xẻ sâu thành nhiều thùy hình mũi mác, mép có răng nhỏ — lá phía dưới gần như hai lần lông chim, lá trên nhỏ hơn và chia ba, lá bắc hẹp và nguyên. Hai mặt lá khác nhau rõ: mặt trên xanh sẫm, có lông tơ và tuyến tiết tinh dầu; mặt dưới phủ lông trắng bạc dày. Cụm hoa là chùy ngắn mang nhiều đầu hoa hình cầu nhỏ màu vàng nhạt; hoa giữa lưỡng tính, hoa mép là hoa cái. Toàn cây khi vò nát tỏa mùi thơm nồng đặc trưng.

Theo Cơ sở thực vật toàn cầu của Kew (Plants of the World Online, POWO), ngải cứu bản địa vùng ôn đới Đông Á — từ Viễn Đông Nga (Amur, Primorye) tới Trung Quốc; các tài liệu khác bổ sung Hàn Quốc, Nhật Bản và Mông Cổ. Loài ưa khô, mọc ở sườn núi khô, bờ sông dốc, ven rừng sồi, bụi ven biển, đất hoang và lề đường, đường sắt; cây cho hương thơm mạnh nhất khi trồng trên đất nghèo, khô. Tại Việt Nam, ngải cứu mọc dại và được trồng khắp nơi từ đồng bằng tới vùng núi thấp; đồng thời được trồng thương mại ở Trung Quốc (giống Kỳ Ai, tức Qi Ai, ở Hồ Bắc — vùng trồng lâu đời và nổi tiếng nhất), Hàn Quốc và Nhật Bản.

Tinh dầu lá và thân (Artemisia argyi essential oil, AAEO) đã nhận diện trên 200 chất chuyển hóa, gồm nhóm terpene, aldehyde–ketone, alcohol–phenol, acid–ester và alkane. Thành phần chính là 1,8-cineole (eucalyptol), camphor, thujone (α/β), borneol, α-terpineol, terpinen-4-ol, β-caryophyllene, germacrene D, camphene và linalool. Dược điển Trung Quốc 2020 quy định nguyên liệu Ai Ye phải đạt 1,8-cineole ≥ 30% và camphor ≤ 15% trong tinh dầu — hai chất chỉ điểm cho chất lượng. Ngoài tinh dầu, lá còn chứa flavonoid (eupatilin, jaceosidin), polysaccharide và triterpenoid; hàm lượng tinh dầu đạt đỉnh vào cuối xuân đầu hè, trước khi cây ra hoa.

Tổng quan của Gao và Lu (Frontiers in Pharmacology, 2026) hệ thống hóa tác dụng dược lý của AAEO: chống oxy hóa (DPPH IC50 ≈ 0,31 µL/mL; quét ABTS đạt 91,4% ở nồng độ 0,45 mg/mL), kháng viêm (ức chế tới 84% phù tai chuột do TPA, tương đương indomethacin, qua con đường JAK/STAT và NF-κB), kháng vi sinh vật rộng (Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Candida albicans), kháng virus (ức chế sao chép DNA của virus viêm gan B qua con đường TLR7–MyD88–IFN) và ức chế tế bào ung thư in vitro. Trong y học cổ truyền Đông Á, lá phơi khô được đốt để cứu ngải (moxibustion), xông hơi, đắp nóng hoặc sắc uống; tại Việt Nam ngải cứu còn được hầm với gà ác, nấu canh, làm trà và tắm thảo dược. Sợi lá mịn từng được dùng làm chất kết dính cho mực dấu truyền thống Trung Hoa.

Về an toàn, thujone là monoterpene ceton có thể gây độc thần kinh ở liều cao; dù nghiên cứu trên chuột cho thấy AAEO tới 3.000 mg/kg hầu như không gây độc cấp và một thử nghiệm quan sát tại Đại học Freiburg (NCT01126931) đánh giá ảnh hưởng lên cảm giác thèm ăn, bằng chứng trên người vẫn còn hạn chế. Không nên uống tinh dầu hoặc dùng liều lớn trong thai kỳ, vì một số loài Artemisia có tác dụng kích thích tử cung. Ngải cứu được IUCN xếp hạng Not Evaluated (chưa đánh giá) và không nằm trong phụ lục CITES; loài phổ biến, dễ gặp và được trồng rộng rãi nên không chịu áp lực bảo tồn đáng kể.