Nghệ

Nghệ (Curcuma longa) là cây thân rễ lâu năm cao 0,6–1,5 m thuộc họ Gừng (Zingiberaceae). Lá hình trứng – mũi mác dài 30–45 cm mọc thẳng hàng từ thân giả; hoa nhỏ màu vàng nhạt hợp thành bông hình trụ ở kẽ lá. Bộ phận được dùng là thân rễ (củ) vàng cam, phân nhánh thành nhiều nhánh củ, màu vàng đặc trưng đến từ nhóm curcuminoid. Cây sinh trưởng mạnh trong mùa mưa, tàn lá và ngủ nghỉ vào mùa khô; thích hợp khí hậu nhiệt đới 20–30°C, mưa 1.500–2.500 mm/năm.

Theo Plants of the World Online (Kew), nghệ được xem là cây trồng thuần hoá (cultigen) có nguồn gốc Tây Nam Ấn Độ và hiện lan khắp vùng nhiệt đới – cận nhiệt đới. Ấn Độ giữ vai trò chi phối với khoảng 75–80% sản lượng toàn cầu, tập trung ở Andhra Pradesh, Telangana, Tamil Nadu và Karnataka; các nước sản xuất đáng kể khác gồm Bangladesh, Trung Quốc, Indonesia, Thái Lan, Myanmar, Nigeria và Việt Nam. Nghệ ưa đất thịt pha cát tơi xốp, giàu hữu cơ, thoát nước tốt và không chịu ngập úng.

Thành phần hoạt tính chính là các curcuminoid, chiếm 2–5% khối lượng thân rễ khô, gồm curcumin (khoảng 60–70% tổng curcuminoid), demethoxycurcumin và bisdemethoxycurcumin — bộ ba mang lại màu vàng cùng hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm. Tinh dầu chiếm 1–3% với các sesquiterpene như ar-turmerone, α- và β-turmerone, zingiberene tạo mùi thơm ấm. Củ còn chứa tinh bột, polysaccharid, chất xơ và phenolic phụ. Curcumin tan trong dầu nhưng gần như không tan trong nước và bị chuyển hoá nhanh, nên sinh khả dụng đường uống rất thấp.

Nghệ vừa là gia vị tạo màu cho cà ri, bột nghệ và nhiều món Á, vừa là dược liệu của Ayurveda và Trung y từ hàng nghìn năm. Curcumin được nghiên cứu rộng rãi: phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (Ferguson và cs., 2024) cho thấy bổ sung curcumin giúp giảm các dấu hiệu viêm CRP, IL-6, TNF-α và cải thiện chức năng nội mô; phân tích liều – đáp ứng có chấm điểm GRADE (Dehzad và cs., Cytokine, 2023) cũng ghi nhận tác dụng chống oxy hóa – kháng viêm. Tổng quan của Kunnumakkara và cs. (ACS Pharmacology & Translational Science, 2023) hệ thống hơn 400 công trình lâm sàng về curcumin trong bệnh mạn tính. Do hấp thu kém, nhiều công thức thế hệ mới (phytosome, hạt nano, kết hợp piperine) đã được phát triển để tăng sinh khả dụng (Hegde và cs., ACS Omega, 2023).

Ở liều dùng như gia vị, nghệ được coi là an toàn; liều bổ sung cao có thể gây rối loạn tiêu hóa và một số báo cáo hiếm về tổn thương gan, nên thận trọng khi dùng cùng thuốc chống đông hoặc trước phẫu thuật. Về bảo tồn, Curcuma longa được IUCN đánh giá ở mức Thiếu dữ liệu (DD) năm 2021 và được dự đoán không bị đe dọa tuyệt chủng (Bachman và cs., 2024); vì là cây trồng toàn cầu, ưu tiên bảo tồn là duy trì giống địa phương và nguồn gen hoang dã tại khu vực nguồn gốc.