Trà xanh

Trà (Camellia sinensis) là cây bụi hoặc gỗ nhỏ, cao 10–15 m nơi hoang dã nhưng thường được cắt giữ ở 0,8–1,2 m trong vườn để tiện hái. Lá xanh quanh năm, bóng, mép khía răng; hoa trắng năm cánh với nhị vàng. Mọi loại trà thật — xanh, trắng, ô long, đen, phổ nhĩ — đều từ một loài này, khác nhau ở mức độ oxy hoá polyphenol. Cây ưa khí hậu ẩm, đất chua pH 4,5–5,5, thoát nước tốt, thường có sương; vườn trà ở cao độ cho lá chất lượng cao hơn nhờ nhiệt độ mát và ánh sáng tán xạ.

Theo Plants of the World Online (Kew), vùng nguyên sinh của trà là Đông Himalaya đến Nam Trung Quốc và Bắc Đông Dương, gồm cả Hải Nam. Loài được thuần hoá ở Trung Quốc từ hàng nghìn năm và nay trồng khắp vùng nhiệt đới – cận nhiệt đới: Trung Quốc và Ấn Độ dẫn đầu sản lượng, tiếp theo là Kenya, Sri Lanka, Việt Nam, Indonesia, Thổ Nhĩ Kỳ và Nhật Bản. Trà nhân giống chủ yếu bằng cành giâm và bắt đầu cho hái sau khoảng 3 năm.

Lá trà chứa nhóm catechin — chủ lực là epigallocatechin gallate (EGCG), thường chiếm 50–60% tổng catechin — với tổng catechin tối thiểu 8% ở lá khô theo Dược điển châu Âu (Ph. Eur.). Ngoài ra có caffeine 2–4%, axit amin L-theanine (≈1% khối lượng khô) tạo hậu vị umami, cùng theobromine, flavonol glycosid và khoáng chất. Trà xanh không qua lên men nên giữ nguyên catechin; trà đen oxy hoá catechin thành theaflavin và thearubigin.

Trà là thức uống được tiêu thụ nhiều thứ hai thế giới sau nước, dùng dưới dạng trà nóng, trà đá, matcha và nguyên liệu thực phẩm; trong y học cổ truyền Trung Quốc, Nhật Bản và Đông Á, trà được dùng để tỉnh táo, hỗ trợ tiêu hoá và thanh nhiệt. Về nghiên cứu lâm sàng, phân tích gộp 55 thử nghiệm ngẫu nhiên (Frontiers in Nutrition, 2023) cho thấy bổ sung trà xanh cải thiện một số yếu tố nguy cơ tim mạch như cholesterol toàn phần và LDL; các tổng quan gần đây (Molecules, 2025; Ferrari và cs., 2025) ghi nhận tiềm năng của EGCG với chuyển hoá, chống oxy hóa và ung thư, song kết quả thử nghiệm ung thư còn hỗn hợp và chưa kết luận. EFSA đã đánh giá an toàn của catechin trà xanh (2018).

Trà uống điều độ nhìn chung an toàn; tuy nhiên chiết xuất trà xanh liều cao — đặc biệt EGCG uống lúc đói, trên khoảng 800 mg/ngày — có nguy cơ tổn thương gan, nên EFSA khuyến nghị giới hạn liều bổ sung. Caffeine trong trà có thể gây mất ngủ, hồi hộp; phụ nữ mang thai nên hạn chế. Về bảo tồn, Camellia sinensis được IUCN xếp ở mức Thiếu dữ liệu (DD; Rivers & Wheeler, e.T62037625A62037628, 2018) vì quy mô và xu hướng quần thể hoang dã chưa rõ; là cây trồng toàn cầu nên không bị đe dọa, ưu tiên bảo tồn là nguồn gen giống bản địa và giống cổ.