Bồ công anh

Bồ công anh (Taraxacum officinale) là cây thảo lâu năm, mọc thành hoa thị lá xẻ lông chim nằm sát đất — nguồn gốc tên 'răng sư tử' (lion's tooth). Hoa vàng hình đầu, đơn độc trên cuống rỗng, nở khi trời sáng và khép lại lúc âm u; sau đó kết thành 'đồng hồ bồ công anh' gồm các quả có mào lông phát tán nhờ gió. Rễ cái dài, mọng, chứa nhựa mủ trắng (latex); cuống hoa chỉ cao 5–40 cm.

Theo Plants of the World Online (Kew), vùng nguyên sinh của loài là Macaronesia, châu Âu đến Siberia và Tây Bắc châu Phi; từ đó cây lan rộng khắp vùng ôn hòa Bắc Mỹ, Nam Mỹ, châu Đại Dương và châu Á. Đây là nhóm phân loại phức tạp gồm hàng trăm vi loài sinh sản vô tính (apomixis), nên các nhà thực vật thường coi là một nhóm tập hợp — Taraxacum officinale agg. (Taraxacum sect. Taraxacum) — thay vì một loài đơn nhất.

Rễ dự trữ inulin — polysaccharid fructan chiếm 2–40% trọng lượng khô, thấp nhất đầu xuân và cao nhất mùa thu — cùng taraxasterol, taraxacin, sterol và phenolic; lá giàu carotenoid (β-caroten, lutein), vitamin C, K và khoáng (kali, canxi, sắt). Nhựa mủ chứa lactucin và taraxacoside tạo vị đắng kích thích tiêu hoá. Inulin là prebiotic, không bị tiêu hoá ở ruột non và nuôi vi khuẩn có lợi ở đại tràng.

Bồ công anh được dùng làm trà lá và trà rễ, rễ rang thay cà phê không caffeine, lá non ăn sống hoặc nấu chín, hoa làm rượu mùi. Y học cổ truyền châu Âu dùng rễ như thuốc lợi tiểu, thông mật và hỗ trợ tiêu hoá; Cơ quan Dược phẩm châu Âu (EMA) và ESCOP đều có monograph cho rễ. Thử nghiệm trên người cho thấy cao lá có tác dụng lợi tiểu trong ngày (Clare, 2009); các tổng quan ghi nhận tiềm năng chống oxy hoá, chống viêm và hạ đường huyết, song bằng chứng lâm sàng chất lượng cao còn hạn chế (Schütz, 2006; González-Castejón, 2012).

Bồ công anh thường được coi là an toàn; tác dụng bất lợi hay gặp là dị ứng ở người mẫn cảm với họ Cúc và hiếm khi rối loạn tiêu hoá nhẹ. Người dùng thuốc lợi tiểu hoặc hạ đường huyết, hay có sỏi mật, nên tham khảo ý kiến chuyên gia. Về bảo tồn, IUCN chưa đánh giá toàn cầu loài này (NE), và mô hình dự báo nguy cơ tuyệt chủng (Bachman và cs., 2024) xếp loài 'không bị đe dọa' với độ tin cậy cao; là cây dại gần như toàn cầu, loài không cần bảo tồn và ở nhiều nơi bị coi là cỏ dại cần kiểm soát.