Gừng

Gừng (Zingiber officinale) là cây thân rễ lâu năm cao 0,6–1 m, lá hình mũi mác dài 15–30 cm xếp hai hàng, thân giả mang lá mọc lên từ thân rễ. Thân rễ (củ) phân nhánh, vỏ vàng nâu, thịt vàng nhạt, chứa tinh dầu thơm và nhóm phenolic cay gingerol; gừng tươi giàu 6-gingerol, khi sấy hoặc nấu gingerol khử nước thành shogaol nên vị cay tăng rõ. Cây ưa khí hậu nóng ẩm 20–30°C, mưa 1.500–3.000 mm/năm, đất tơi xốp thoát nước, và được trồng chủ yếu bằng củ giống.

Theo Plants of the World Online (Kew), vùng nguyên sinh của gừng là Đông Himalaya đến Nam Trung Quốc, thuộc vùng nhiệt đới khô theo mùa; từ đó loài được trồng và lan rộng khắp vùng nhiệt đới – cận nhiệt đới. Ấn Độ và Trung Quốc là hai nhà sản xuất lớn nhất, tiếp theo là Nigeria, Indonesia, Thái Lan, Việt Nam và Nepal. Gừng cần mùa sinh trưởng dài khoảng 8–10 tháng và thường được luân canh để hạn chế bệnh thối củ.

Hoạt chất đặc trưng gồm nhóm gingerol (6-, 8-, 10-gingerol) — chất cay chính của củ tươi — và shogaol hình thành khi sấy hoặc nấu; tinh dầu chiếm 1–3% với zingiberene, ar-curcumene, β-bisabolene, còn oleoresin chiếm 4–8% khối lượng củ khô. Ngoài ra còn có paradol, gingerenone A, axit phenolic và tinh bột. Các tác dụng kháng viêm, chống oxy hóa và điều hoà nhu động dạ dày – ruột được quy cho nhóm hợp chất này.

Gừng là gia vị kiêm dược liệu truyền thống (Rhizoma Zingiberis) dùng trong Ayurveda, Trung y và y học Việt Nam để làm ấm, hỗ trợ tiêu hóa và giảm buồn nôn. Bằng chứng lâm sàng ngày càng vững: tổng quan hệ thống 109 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng của Anh và cs. (Nutrients, 2020) ghi nhận lợi ích với buồn nôn (ốm nghén, say tàu xe, hậu phẫu, sau hóa trị) và chuyển hóa; phân tích gộp của Bartels và cs. (Osteoarthritis and Cartilage, 2015) cho thấy gừng giảm đau khớp gối nhẹ–vừa, và thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi 12 tuần với chiết xuất gừng hấp (Baek và cs., Food & Function, 2024) cải thiện điểm WOMAC so với giả dược. Phân tích gộp của Morvaridzadeh và cs. (Cytokine, 2020) ghi nhận giảm các dấu hiệu viêm CRP và TNF-α.

Gừng nhìn chung an toàn ở liều thực phẩm; liều cao (trên khoảng 4 g/ngày) có thể gây ợ nóng, khó tiêu và tương tác với thuốc chống đông như warfarin, nên thận trọng trước phẫu thuật. Về bảo tồn, Zingiber officinale được IUCN xếp ở mức Thiếu dữ liệu (DD; Red List species 88308170). Vì được trồng thương mại toàn cầu, loài không đối mặt nguy cơ tuyệt chủng; giống bản địa và nguồn gen bán hoang dã tại vùng nguyên sinh (Đông Himalaya – Nam Trung Quốc) cần được duy trì để bảo tồn đa dạng di truyền.