Cà gai leo

Cà gai leo là dây leo hoặc cây bụi leo sống nhiều năm, cao 60–100 cm; thân mảnh, phủ gai cong nhỏ và lông tơ. Lá mọc so le, hình bầu dục thuôn, mặt dưới có lông mềm. Cụm hoa mọc ở kẽ lá, mỗi cụm 4–9 hoa, tràng hoa màu tím nhạt; quả mọng hình cầu, khi chín màu đỏ, đường kính 7–9 mm, mang nhiều hạt. Cây ưa nơi sáng, mọc hoang ở bờ bụi, ven rừng và đất trống vùng đồi thấp.

Theo Plants of the World Online (Kew), loài phân bố ở Đông Dương và miền nam Trung Quốc: Việt Nam (từ các tỉnh phía Bắc đến Thừa Thiên Huế), Lào, Campuchia và Trung Quốc (Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam). Ở Việt Nam cây mọc hoang nhiều ở vùng trung du và ven rừng các tỉnh phía Bắc, Bắc Trung Bộ; thân lá được thu hái quanh năm làm dược liệu.

Rễ và phần trên mặt đất chứa glycoalkaloid steroid, với aglycone solasodine và các glycoside solasonine, solamargine, cùng flavonoid. Năm 2022, nhóm Nguyễn Thành Trí phân lập một neolignan mới (8,3′-neolignan) từ cây thu hái tại Việt Nam. Các hợp chất này là cơ sở lý giải hoạt tính chống viêm và bảo vệ gan đang được nghiên cứu.

Trong y học cổ truyền Việt Nam, cà gai leo được dùng làm thuốc giải độc gan, hỗ trợ điều trị viêm gan B, giảm đau nhức xương khớp và chữa mụn nhọt; thân lá phơi khô còn được hãm như trà uống hàng ngày. Các nghiên cứu in vitro/in vivo cho thấy chiết xuất có hoạt tính chống viêm và ức chế quá trình xơ gan (Nguyễn Thị Minh Khai); năm 2022, nhóm Ibrahim Abdel Aziz tổng hợp hạt nano ZnO từ cao chiết lá và ghi nhận độc tính tế bào ung thư phổi A549 in vitro — mới ở mức tiền lâm sàng.

Tại Việt Nam, các chế phẩm từ cà gai leo được lưu hành rộng rãi dưới dạng trà thảo mộc và thực phẩm chức năng bảo vệ gan. Tuy nhiên, glycoalkaloid có thể gây độc nếu dùng liều cao kéo dài; phụ nữ có thai và cho con bú nên thận trọng, không tự ý dùng thay thuốc điều trị. Loài chưa được IUCN đánh giá (Not Evaluated); do bị thu hái tự nhiên nhiều, cần khai thác bền vững và ưu tiên trồng trọt để bảo tồn nguồn gen.