Chùm ngây

Chùm ngây là cây gỗ nhỏ hoặc bán thường xanh, thường cao 10–12 m, thân non màu xanh mềm, gỗ nhẹ và giòn, tán thưa. Lá kép ba lần (tripinnate) dài 30–60 cm với nhiều lá chét nhỏ hình bầu dục, màu xanh mốc, dài 1–2 cm. Hoa lưỡng tính, màu trắng kem, thơm, mọc thành chùm ở nách lá. Quả là nang dài 20–45 cm, hình que (tiếng Anh gọi là drumstick) chứa nhiều hạt tròn màu nâu có ba cánh mỏng ở các góc. Rễ cái phình to và có mùi hăng đặc trưng.

Theo Plants of the World Online của Kew, chùm ngây bản địa ở vùng đông bắc Pakistan đến tây bắc Ấn Độ (chân núi Himalaya), nơi có khí hậu nhiệt đới khô theo mùa. Từ lâu loài đã được trồng rộng và nhập tịch khắp vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới — Đông Nam Á, Trung Quốc, châu Phi, Trung Đông, Mỹ Latinh và Caribe — nhờ sinh trưởng nhanh và chịu hạn tốt. Cây ưa nắng đầy đủ và đất thoát nước tốt, chịu được đất nghèo, nhưng mẫn cảm với sương giá và ngập úng. Trên toàn cầu loài được xếp vào nhóm Ít quan tâm (Least Concern) của IUCN.

Hợp chất đặc trưng nhất của chùm ngây là các glucosinolat, tiêu biểu là glucomoringin; khi enzym myrosinase phân cắt (lúc lá bị cắt hoặc nhai), nó giải phóng isothiocyanat hoạt tính moringin. Lá giàu flavonoid — quercetin (khoảng 12–20 mg/100 g lá khô), kaempferol, rutin — cùng acid phenolic như acid chlorogenic và acid gallic, carotenoid (β-caroten) và vitamin C. Hạt chứa dầu béo (dầu ben) với acid oleic chiếm phần lớn, cùng acid behenic, tocopherol và phytosterol; phần protein của hạt gồm các protein cation hóa (MOCP) có khả năng kết tụ chất lơ lửng. Rễ và vỏ rễ chứa alcaloid (spirochin, moringine) đặc trưng và có độc tính.

Lá non, quả non, hoa và hạt non của chùm ngây là thực phẩm giàu vitamin A, C, canxi, sắt và protein chứa đủ acid amin thiết yếu, được dùng rộng rãi để cải thiện dinh dưỡng ở vùng nhiệt đới. Bột hạt nghiền là chất keo tụ tự nhiên làm trong nước đục: protein cation trong hạt trung hòa điện tích các hạt đất sét và vi khuẩn, giúp lắng cặn và giảm mầm bệnh — cơ chế đã được mô tả từ thập niên 1990 (Ndabigengesere và cs., 1995; Ghebremichael và cs., 2005). Dầu hạt (ben oil) dùng cho ăn được, mỹ phẩm và công nghiệp nhẹ. Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy dịch chiết lá có tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm, hạ đường huyết và kháng khuẩn, nhưng bằng chứng lâm sàng ở người vẫn còn hạn chế (Stohs & Hartman, 2015).

Lá và quả non được coi là an toàn khi dùng làm thức ăn, nhưng rễ và vỏ rễ chứa spirochin cùng các alcaloid có thể gây độc nên tuyệt đối không dùng làm thực phẩm; đây cũng là bộ phận từng dùng trong đơn phá thai cổ truyền, vì vậy phụ nữ mang thai cần tránh. Hạt sống chứa yếu tố kháng dinh dưỡng; dùng liều thuốc cao kéo dài cần thận trọng vì có báo cáo về ảnh hưởng gan – thận. Theo Sách đỏ IUCN, chùm ngây được xếp Ít quan tâm (Least Concern) trên toàn cầu và không nằm trong danh mục CITES; loài được trồng rộng khắp nên không bị đe dọa, dù một số quần thể hoang dã trong vùng bản địa có thể chịu áp lực mất sinh cảnh.