Dây thìa canh

Dây thìa canh là dây leo thân gỗ mảnh, phân nhánh nhiều, có thể dài vài mét; lá mọc đối, phiến bầu dục hoặc thuôn, gốc tròn, đầu nhọn, mặt trên có lông mềm, gân nổi rõ. Hoa nhỏ màu vàng, mọc thành xim tán ở kẽ lá; quả đại dài thuôn, hạt có mào lông. Lá tươi nhai có vị hơi ngọt lúc đầu rồi mất cảm giác vị ngọt — đó là lý do cây được gọi 'gurmar' (kẻ hủy diệt đường) trong tiếng Hindi.

Loài phân bố rộng ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á, châu Phi và châu Đại Dương; theo Plants of the World Online (Kew), Gymnema sylvestre có tại Ấn Độ, Sri Lanka, Đông Nam Á (gồm Việt Nam), Nam Trung Quốc (Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam, Hải Nam), bán đảo Ả Rập, châu Phi và Australia. Ở Việt Nam cây mọc hoang ở vùng trung du, miền núi và được trồng lấy lá làm dược liệu, trà thảo mộc.

Lá chứa gymnemic acid — nhóm triterpenoid saponin đặc trưng của cây — cùng gymnemoside, các triterpenoid khác, flavonol glycoside (quercetin, kaempferol) và polypeptide gurmarin. Gymnemic acid làm giảm hấp thu glucose ở ruột và ức chế tạm thời cảm giác vị ngọt trên lưỡi. Di Fabio và cộng sự (2015) tổng hợp thành phần hóa học và công dụng truyền thống; Fabio và cộng sự (2014) phân tích sâu nhóm triterpenoid.

Dây thìa canh là thảo dược phổ biến hỗ trợ đường huyết. Meta-analysis của Devangan và cộng sự (2021) cho thấy cải thiện kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân tiểu đường type 2; Zamani và cộng sự (2023) ghi nhận tác dụng có lợi lên lipid máu, đường huyết và huyết áp; Leach (2007) tổng quan hệ thống các thử nghiệm lâm sàng về hạ đường huyết. Lá nhai hoặc kẹo cao su không đường còn dùng giảm ham muốn vị ngọt; trong Ayurveda cây được gọi madhunashini ('kẻ tiêu diệt đường').

Các chế phẩm từ lá nhìn chung dung nạp tốt ở liều thông thường, nhưng có thể gây hạ đường huyết quá mức khi dùng cùng thuốc trị tiểu đường — người bệnh cần theo dõi đường huyết và hỏi ý kiến bác sĩ; phụ nữ mang thai và cho con bú nên thận trọng. Loài chưa được IUCN đánh giá (NE); nhu cầu dược liệu tăng nên cần trồng trọt và thu hái bền vững.