Dó bầu

Dó bầu (Aquilaria crassna) là cây gỗ thường xanh trung bình, cao 15–25 m, đường kính thân 40–50 cm, thuộc họ Trầm (Thymelaeaceae). Loài có nguồn gốc vùng Đông Dương — Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan và Myanmar — theo Cơ sở thực vật toàn cầu Kew (POWO). Việt Nam có 5 loài chi Aquilaria bản địa, trong đó trầm hương từ dó bầu được nhiều chuyên gia đánh giá là có chất lượng hàng đầu thế giới.

Cây bắt đầu ra hoa từ tuổi 6–8, hoa nở tháng 3–4 và kết quả trong tháng 6–7 của cùng năm. Dó bầu ưa sáng, tái sinh tốt dưới tán nhưng cần khoảng hở để phát triển tiếp. Trước đây cây phân bố khắp Việt Nam, nay chỉ còn rải rác ở Hà Tĩnh, Tây Nguyên và đảo Phú Quốc; người dân Hà Tĩnh đã hái mầm về trồng trong vườn hộ từ năm 1986.

Điều kỳ diệu của dó bầu nằm ở cơ chế 'tổn thương – tự vệ': chỉ khoảng 2–10% cây hoang dã hình thành trầm. Quá trình kết nhựa khởi đầu từ vết thương cơ học hoặc sự tấn công của nấm Phaeoacremonium parasitica, khiến cây tiết nhựa thơm nhằm khoanh vùng tổn thương; phải mất hàng chục năm tích tụ, gỗ mới cho hương sâu. Người chơi trầm phân cấp dó → trầm → kỳ nam, trong đó kỳ nam đặc đến mức gần như chìm nước.

Về hóa học, công trình tổng hợp 367 hợp chất từ 4 loài Aquilaria chính (Gao và cộng sự, RSC Advances, 2019) cho thấy hai nhóm chiếm ưu thế tuyệt đối trong trầm: chromone 2-(2-phenylethyl) và dẫn xuất (≈57%) cùng sesquiterpene (≈35%). Trong A. crassna, các chromone dimer mới như crassin A–D và aquilacrassnin A–F đã được phân lập, cho hoạt tính gây độc tế bào ung thư BEL-7402 trong ống nghiệm (Fitoterapia, 2019).

Kinh tế và bảo tồn đi liền nhau. Năm 1990, một ki-lô-gam trầm đã có giá 800–1.000 USD; năm 2020 thị trường trầm hương toàn cầu được ước tính khoảng 32 tỷ USD. Số liệu thương mại CITES 1996–2015 ghi nhận thế giới xuất khẩu 141.149 kg bột, 93.080 kg gỗ vụn và khoảng 4 triệu cây dó bầu con — phần lớn từ nguồn trồng nhân tạo. Việt Nam hiện có hơn 10.000 ha dó bầu ở Phú Quốc và Khánh Hòa, cùng nhiều cơ sở cấy tạo trầm bằng công nghệ cấy men vi sinh, từng bước giảm áp lực lên rừng tự nhiên.