Hoa hồi

Hoa hồi là cây thường xanh cao 8–15 m; lá mọc so le hoặc tập trung thành vòng ở đầu cành, hình trứng ngược đến hình mác lệch, dài 50–150 mm, dai bóng, có 4–6 cặp gân bên và cuống lá 8–20 mm. Hoa đơn độc trong nách lá hoặc ở vị trí gần ngọn, màu hồng tới đỏ thẫm, cuống hoa dài 15–40 mm, đài gồm 7–12 phiến liễu thường mang tuyến trong mờ. Quả tụ có cuống 20–56 mm, khi chín đường kính 35–40 mm, gồm 7–10 quả bế (thường 8) dài 14–20 mm tỏa ra hình ngôi sao; hạt màu nâu, dài 7–10 mm. Cây ra hoa hai lượt mỗi năm — tháng 3–5 (đợt cho quả chính) và tháng 8–10 — và quả được thu hái vào mùa thu đông khi chuyển từ xanh sang vàng đỏ.

Theo Plants of the World Online của Kew, phạm vi bản địa của Illicium verum là Trung Quốc (tây và nam Quảng Tây) kéo tới bắc Việt Nam, trong vùng sinh thái cận nhiệt; loài nhiều khả năng bản địa ở miền nam Trung Quốc và đông bắc Việt Nam, đồng thời đã được trồng rộng rãi từ lâu. Tại Trung Quốc, loài canh tác chủ yếu ở Quảng Tây (Baise, Nanning, Qinzhou, Wuzhou, Yulin) trên độ cao 200–700 m và ở Vân Nam (Funing, Guangnan, Xichou, Pingbian, Lüchun) tới khoảng 1.600 m; năm 2018 Quảng Tây chiếm trên 90% sản lượng trong nước và Trung Quốc chiếm khoảng 80% sản lượng thế giới — Quảng Tây được gọi là "quê hương của hoa hồi". Các vùng sản xuất thứ yếu gồm Việt Nam (Hà Giang và các huyện giáp Lào), Lào, Campuchia, Myanmar, Indonesia và Philippines; châu Á cung cấp khoảng 80% nguồn cung toàn cầu, và loài cũng được ghi nhận trồng ở Mexico, Haiti và Florida.

Tính đến năm 2023, tổng cộng 201 chất hóa học đã được nhận diện từ hoa hồi, bao gồm tinh dầu dễ bay hơi, phenylpropanoid, flavonoid, lignan, sesquiterpen lacton, acid hữu cơ và terpenoid — phần lớn 58 chất mới gần đây là phenylpropanoid và lignan. Tinh dầu quả là thành phần được nghiên cứu nhiều nhất, chủ yếu là trans-anethole (trên 80%); Dược điển Trung Quốc 2020 mô tả tinh dầu hoa hồi là chất lỏng trong, không màu đến vàng nhạt, thường đông đục khi lạnh và tan tốt trong etanol 90%. Kèm theo có limonene, α- và β-pinene, linalool, 1,8-cineole, estragole, anisic aldehyde, β-caryophyllene và germacrene D. Nhóm chất đặc trưng của chi Illicium là neolignan và sesquiterpen kiểu seco-prezizaane. Thành phần không bay hơi thứ hai được nghiên cứu rộng rãi là axit shikimic — tiền chất công nghiệp của oseltamivir. Dược điển Trung Quốc 2020 có monograph Ba Jiao Hui Xiang (八角茴香); Dược điển châu Âu (ấn bản 4) ghi nhận Anisi Stellati Fructus và tinh dầu của nó được dùng trong y học toàn trị từ năm 2002 với tác dụng long đờm và chống co thắt.

Tổng quan của Zou và cộng sự (Molecules, 2023) cùng các nghiên cứu lẻ cho thấy dải hoạt tính rộng: tinh dầu ức chế Bacillus subtilis với MIC 0,5 µL/mL — mạnh hơn paraben bảo quản thông thường — và ức chế Aspergillus flavus, Candida albicans với MIC/MFC 2,5–25 µL/mL; trans-anethole có hoạt tính kháng nấm gần bằng tinh dầu (IC50 0,06–0,25 mg/mL trên 11 mầm bệnh thực vật). Chiết xuất cho hoạt tính chống oxy hóa mạnh (EC50 DPPH 0,089 mg/mL ở chiết 60 °C) và kháng viêm (giảm phù tai chuột do xylene; nước súc miệng chứa hoa hồi cải thiện tình trạng nướu trong thử nghiệm lâm sàng nhỏ). Tinh dầu ở nồng độ 0,1% (w/w) bảo quản ngũ cốc, ức chế 100% Tribolium castaneum, Rhizopertha dominica và Tenebrio molitor, nên được nghiên cứu làm màng bao bì thực phẩm kháng khuẩn – xua côn trùng. Về kháng virus, (−)-bornyl p-coumarate tách từ hoa hồi (2022) có IC50 1,74 µmol/L đối với cúm A H1N1, mạnh hơn oseltamivir (10,01 µmol/L) và ribavirin (10,76 µmol/L) trong thử nghiệm in vitro; illicinone A và một dẫn xuất cycloartan cho hoạt tính chống HIV (EC50 16,1 và 5,3 µM). Axit shikimic từ hoa hồi là tiền chất chính của oseltamivir (Tamiflu, Roche) — thuốc được khuyến cáo cho cúm gia cầm H5N1 — và việc thiếu hụt nguồn cung năm 2005 từng bắt nguồn từ giới hạn chiết xuất loại cây này.

Về an toàn, điểm mấu chốt là phân biệt rõ Illicium verum với Illicium anisatum (hồi Nhật Bản) và các loài bản địa giàu anisatin gây ngộ độc thần kinh — trộn lẫn từng gây ngộ độc trên thị trường. Năm 1996, ba chất veranisatin A, B, C tách từ chiết xuất hoa hồi được báo cáo gây co giật và độc tính gây tử vong ở chuột với liều uống 3 mg/kg (anisatin gây tác dụng ở 1 mg/kg); ca ngộ độc quá liều đầu tiên được ghi nhận năm 1992 và các ca ở trẻ sơ sinh vẫn xuất hiện, phần lớn do nhầm lẫn với loài thay thế. trans-Anethole đã được FDA đánh giá là chất tạo hương (FEMA GRAS, 1999), tuy nhiên dị ứng tiếp xúc và viêm da nghề nghiệp ở người tiếp xúc với hương liệu vẫn có báo cáo. Về bảo tồn, IUCN xếp hạng Not Evaluated (NE) và loài không thuộc CITES; nguồn cung chủ yếu từ vườn trồng ở Quảng Tây, Vân Nam và Hà Giang, nên các quần thể hoang dã ở nam Trung Quốc và bắc Việt Nam chỉ chịu áp lực khai thác vừa phải. Ưu tiên là bảo tồn cây mẹ bản địa, duy trì vườn giống thuần sạch và luôn tách bạch tuyệt đối cây trồng với các loài hồi độc.