Hoàng bá

Hoàng bá (Phellodendron amurense), còn gọi hoàng nghiệt, là cây gỗ rụng lá lớn thuộc họ Cửu lý hương (Rutaceae), chi Phellodendron, cao 10–30 m, đường kính ngang ngực tới 1 m; vỏ ngoài dày, xốp, màu xám nhạt, nứt sâu thành các gờ bần đặc trưng (tên chi Phellodendron nghĩa là "cây vỏ bần"). Lá kép lông chim lẻ mọc đối, dài 25–35 cm, gồm 7–13 lá chét hình trứng đến trứng–mũi mác, 6–12 × 2,5–4,5 cm, mặt trên nhẵn màu lục sẫm, mép nguyên, chóp nhọn. Cây đơn tính khác gốc: hoa nhỏ màu lục vàng họp thành chùm xim thưa ở nách lá; hoa đực có 5–6 nhị, hoa cái có bầu 5 ngăn. Quả hạch hình cầu màu đen, đường kính khoảng 1 cm, mọc thành chùm thưa, chứa 5 hạt. Cây ra hoa tháng 5–7, quả chín tháng 9–10; thân gỗ màu vàng nhạt, có vân.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 12/10/2026

Hoàng bá là loài bản địa Đông Á: miền bắc và đông bắc Trung Quốc (Hắc Long Giang, Cát Lâm, Liêu Ninh, Nội Mông, Sơn Tây, Hà Bắc, Hà Nam, An Huy), Đài Loan, bán đảo Triều Tiên, Nhật Bản và vùng Viễn Đông Nga; mọc trong rừng núi, thung lũng và ven sông ở độ cao 500–1.500 m. Cây được trồng rộng rãi làm dược liệu và cây cảnh, được du nhập và có xu hướng xâm lấn ở Bắc Mỹ (bang Massachusetts liệt vào loài cỏ dại độc hại). Vỏ thân thu hoạch quanh năm (tốt nhất tháng 3–6) từ cây khoảng 10 tuổi, cạo bỏ lớp bần, phơi khô — dược liệu gọi là "hoàng bá" (黄柏/关黄柏). Theo y học cổ truyền, hoàng bá vị đắng, tính hàn, quy kinh thận–bàng quang–đại tràng: thanh nhiệt táo thấp, tả hỏa trừ chưng, giải độc liệu sang; trị thấp nhiệt (đới hạ, lỵ, vàng da), cốt chưng lao nhiệt, triều nhiệt đạo hãn, di tinh, mụn nhọt, eczema, viêm đường niệu, với liều 3–12 g/ngày (dùng sống hoặc sao muối/sao rượu). Hoạt chất chính là nhóm alkaloid isoquinolin: berberin, palmatin, jatrorrhizin, phellodendrin, magnoflorin; ngoài ra có limonoid (obacunone, limonin) và flavonoid. Tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm, kháng viêm, hạ sốt, chống loét, bảo vệ sụn khớp, ức chế co bóp tuyến tiền liệt và tiềm năng chống ung thư (phổi, tuyến tiền liệt). Thận trọng ở người tỳ vị hư hàn; không nên dùng dài ngày.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 12/10/2026