Húng quế

Húng quế là cây thân thảo sống một năm (đôi khi sống ngắn hạn như cây lâu năm ở nhiệt đới), cao 20–60 cm, thân vuông mập, phân cành nhiều và có lông mịn. Lá mọc đối, hình trứng hoặc trứng – thuôn dài, dài 3–11 cm, rộng 1–5 cm, mép nguyên hoặc hơi khía răng, có lông và chứa nhiều tuyến tinh dầu nên mặt lá bóng. Hoa nhỏ màu trắng hoặc hơi hồng mọc thành bông thưa ở ngọn, đài 5 răng, tràng hai môi dài khoảng 4–6 mm với 4 nhị. Quả nhỏ hình hạt; đài tồn tại bao quanh 4 hạt nhỏ màu đen khi chín. Bộ nhiễm sắc thể 2n = 48.

Theo Kew POWO, húng quế có vùng nguyên sinh trải từ châu Á nhiệt đới – cận nhiệt đới đến Bắc Úc: Ấn Độ, Nepal, Bangladesh, Đông Himalaya, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam, nam Trung Quốc, Đài Loan, Philippines, Indonesia, New Guinea, Queensland và Tây Úc. Loài ưa đất khô theo mùa, mọc ở bãi hoang, ven đường và đất canh tác. Từ đó cây được thuần hoá hàng nghìn năm (được trồng ở Ai Cập từ khoảng 3000 năm trước) và lan rộng khắp vùng nhiệt đới – ôn đới ấm châu Âu, châu Phi, châu Mỹ, tự nhiên hoá ở nhiều nơi. Ở Việt Nam, húng quế phổ biến trong vườn nhà và ruộng rau từ đồng bằng đến miền núi thấp.

Hương thơm và hoạt tính của húng quế phần lớn đến từ tinh dầu tích tụ trong tuyến trên lá, hoa và thân (hàm lượng khoảng 0,2 g/100 g khối lượng tươi, giống giàu dầu có thể cao hơn). Thành phần thay đổi mạnh theo hóa hình, di truyền, khí hậu và mùa vụ: các nhóm chính là linalool (húng quế ngọt châu Âu, có khi tới khoảng 68%), methyl chavicol/estragole (húng quế châu Á, có khi tới khoảng 86%), methyl eugenol và methyl cinnamat. Ngoài ra còn có eugenol (húng quế chanh), 1,8-cineol, camphor, geraniol, citral, nerol, α- và β-pinen, β-caryophyllen, germacren-D, cùng axit rosmarinic, quercetin, rutin, apigenin, các flavonoid khác, tannin và saponin. Chính hồ sơ hợp chất này tạo nên mùi hồi – đinh hương đặc trưng của cây.

Nghiên cứu nổi bật gồm một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng (2021, Philippines) trên 24 bệnh nhân tăng huyết áp giai đoạn 1–2: bổ sung 128 mg lá khô/ngày trong 2 tuần kèm thuốc nền giúp hạ huyết áp có ý nghĩa (p < 0,0001) so với nhóm chứng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đơn, có đối chứng giả dược (2025) trên bệnh nhân trầm cảm nặng dùng cao nước – cồn từ lá phối hợp với sertraline cho thấy cải thiện điểm lo âu HAM-A và trầm cảm BDI sau 4 tuần. Tinh dầu húng quế vùng Western Ghats (Ấn Độ, 2014) giàu methyl eugenol (39,3%) và methyl chavicol (38,3%) có tác dụng diệt khuẩn và diệt nấm; nghiên cứu trên Molecules (2023, Maroc) ghi nhận ức chế α-amylase (IC50 50,51 µg/mL), α-glucosidase (IC50 39,84 µg/mL), lipoxygenase (IC50 18,28 µg/mL) và tyrosinase (IC50 68,58 µg/mL). Tổng quan năm 2020 tổng kết thêm tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm và hạ đường huyết của loài.

Về an toàn, húng quế ở liều thực phẩm được coi là lành tính; các nghiên cứu độc tính cấp và trường diễn trên động vật (Molecules 2023) cho thấy dung nạp tốt. Cần lưu ý estragole và methyl eugenol — hai thành phần của nhiều hóa hình châu Á — đã gây u gan ở loài gặm nhấm khi dùng liều cao; methyl eugenol từng được xếp nhóm 2B (có thể gây ung thư ở người), nên không nên lạm dụng tinh dầu đậm đặc, đặc biệt với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh gan. Tinh dầu nguyên chất không nên uống tuỳ tiện. Loài là cây trồng phổ biến toàn cầu nên không bị đe dọa ở cấp loài; nguồn cung chủ yếu từ canh tác. Bảo tồn chủ yếu là giữ đa dạng hóa hình và giống bản địa trong ngân hàng gen, vì nhiều hóa hình quý có thể mai một khi chỉ trồng vài giống thương mại.