Vối

Vối là cây gỗ thường xanh cao 10–20 m, vỏ xám nhẵn, tán rậm. Lá mọc đối, hình mác dài 8–15 cm, cuống ngắn; phiến lá dai, mặt dưới nhạt. Cụm hoa hình xim mọc ở nách lá; nụ hoa có mũ (nắp/operculum) đậy kín bao quanh bầu, khi nở nắp bật ra — đặc điểm của chi. Quả mọng hình cầu, chín tím đen, chứa 1–2 hạt.

Theo Kew POWO, vối bản địa vùng châu Á nhiệt đới và cận nhiệt đới kéo dài tới Bắc Úc: Ấn Độ (Assam, Đông Himalaya), Nepal, Bangladesh, Sri Lanka; nam Trung Quốc (Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam, Hải Nam, Tây Tạng) và Đài Loan; Campuchia, Myanmar, Thái Lan, Việt Nam; Borneo, Java, Malaya, Maluku, Philippines, Sumatra, quần đảo Sunda nhỏ và đảo Christmas; bắc và tây Australia. Tại Việt Nam cây mọc nơi ẩm ven sông, ao hồ, đất phù sa và thường được trồng ở đình chùa, ven đường làng.

Từ 2002–2019, các nghiên cứu hóa thực vật đã nhận diện 86 hợp chất từ lá và nụ vối, chia ba nhóm chính: triterpenoid khung oleanane/ursane, flavonoid C-methyl hóa (chủ yếu là chalcon) và phloroglucinol đa vòng (Pham và CS, 2020). Hoạt chất được chú ý nhất là chalcon C-methyl hóa DMC (2′,4′-dihydroxy-6′-methoxy-3′,5′-dimethylchalcone), hiện diện ở lá, nụ và hạt. Hàm lượng DMC trong nụ khoảng 0,97–1,20 mg/g và acid ursolic 2,86–3,55 mg/g dược liệu khô. Lá và nụ còn chứa kaempferol, quercetin, myricetin, tamarixetin, các dẫn xuất phloroglucinol gắn monoterpen (cleistoperlone A) và tinh dầu với β-caryophyllene, α-terpineol cùng caryophyllene oxide.

Nước sắc từ lá non và nụ phơi khô là thức uống truyền thống ở Việt Nam và nam Trung Quốc, dùng trị cảm, sốt, viêm họng và rối loạn tiêu hóa; lá và nụ còn dùng ngoài cho vết bầm, mụn nhọt và loét da (Pham và CS, 2020). Nghiên cứu hiện đại cho thấy DMC có độc tính chọn lọc trên nhiều dòng tế bào ung thư (IC50 32,3 µM với SMMC-7721) và đảo ngược đa kháng thuốc; flavonoid C-methyl ức chế neuraminidase cúm H1N1 (IC50 8,15–93,77 µM), mạnh hơn trên chủng kháng oseltamivir H274Y; cleistoperlone A ức chế HSV-1 (IC50 7,50 µM). Dịch chiết nụ và DMC bảo vệ chuột khỏi sốc nội độc tố qua con đường Nrf2/HO-1 (2019), còn dẫn xuất chalcon–monoterpen ức chế PTP1B (IC50 0,9–3,9 µM), gợi ý tiềm năng hạ đường huyết. Quả chín ăn được và được dùng làm mứt, nước quả ở Thái Lan; gỗ dùng đóng đồ.

Nước vối được coi là thức uống an toàn khi dùng ở mức thông thường; tuy nhiên các nghiên cứu dược lý chủ yếu mới ở mức in vitro và trên động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người, nên không nên dùng đậm đặc kéo dài hoặc tự ý dùng DMC chiết xuất. IUCN xếp vối ở mức Ít quan tâm (Least Concern, LC) và loài không nằm trong CITES; cây phân bố rộng, quần thể lớn và được trồng phổ biến, song cần giữ các cây cổ thụ ven sông làm nguồn giống.