Xạ đen

Xạ đen là dây leo thân gỗ dài 3–10 m, thân non màu lục rồi hóa gỗ màu nâu xám; lá mọc so le, phiến bầu dục, mép khía răng nhỏ, gân phụ khoảng 7 cặp. Cụm hoa mọc ở kẽ lá, gồm 3–5 hoa nhỏ màu trắng, mẫu 5; quả nang hình cầu đường kính khoảng 8–12 mm, khi chín nứt thành 3 mảnh, hạt có áo hạt màu đỏ. Cây ưa khí hậu ấm ẩm, thường leo trên bụi rậm và cây gỗ ở ven rừng, bờ suối, đồi thấp.

Theo Plants of the World Online (Kew), loài có nguồn gốc khu vực Đông Dương; tại Việt Nam ghi nhận ở các tỉnh Ninh Bình, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, còn có ở Trung Quốc (Hải Nam). Xạ đen được dân địa phương và các vùng lân cận trồng, mọc hoang ven rừng; thân lá thu hái quanh năm, phơi khô nấu nước uống hằng ngày.

Lá và thân chứa triterpenoid (α-amyrin, β-amyrin), rosmarinic acid, flavonoid và nhóm diphenylpropane đặc trưng hindsiipropane A, B (Hu và cộng sự, 2014). Luo và cộng sự (2018) phân lập nhiều terpenoid có hoạt tính kháng virus hợp bào hô hấp (RSV); Viet và cộng sự (2019) khảo sát thành phần và hoạt tính chống oxy hóa bằng GC-MS/ESI-MS; Viet và cộng sự (2021) xác định hàm lượng α-/β-amyrin trong lá.

Trong dân gian Việt Nam, xạ đen được sắc uống hỗ trợ điều trị u bướu, giải độc gan, giảm đau nhức xương khớp và chữa mụn nhọt, lở loét. Pham và cộng sự (Biomed Res Int, 2020) ghi nhận flavonoid trong lá có hoạt tính chống oxy hóa và kháng tế bào ung thư in vitro; Ho và cộng sự (Sci Rep, 2024) tiếp tục đánh giá hoạt tính sinh học của cao chiết. Nghiên cứu độc tính cấp và bán trường diễn trên động vật (Pham T. Loan và cộng sự, 2020) cho thấy cao chiết dung nạp tốt ở mức thử nghiệm.

Xạ đen được lưu hành rộng rãi tại Việt Nam dưới dạng trà thảo dược và thực phẩm chức năng; dữ liệu hiện có chủ yếu từ nghiên cứu tiền lâm sàng, chưa có thử nghiệm lâm sàng đầy đủ, nên người bệnh ung thư cần dùng hỗ trợ kết hợp với điều trị chuyên khoa. Loài chưa được IUCN đánh giá (NE); nhu cầu thu hái tự nhiên cao nên cần trồng trọt và khai thác bền vững. Lưu ý: tại một số địa phương, tên 'xạ đen' còn được dùng cho các loài khác (ví dụ chi Ehretia, họ Mồ hôi), vì vậy cần xác định đúng loài Celastrus hindsii khi thu mua dược liệu.