Ca cao

Cây gỗ nhỡ thường xanh, cao 4–12 m, mọc ở tầng giữa rừng nhiệt đới, ưa bóng; vỏ thân nhẵn nâu. Lá đơn nguyên, không xẻ thùy, dài 10–50 cm, rộng 5–10 cm, mặt bóng; lá non màu hồng đỏ rồi chuyển xanh. Hoa nhỏ, đường kính 1–2 cm, đài màu hồng, cánh trắng ngà; mọc thành chùm trực tiếp trên thân và cành già (cauliflory); thụ phấn chủ yếu nhờ ruồi gặm nhấm Forcipomyia thay vì ong. Quả (cabosse) dạng tháp-ovoid, dài 15–30 cm, rộng 8–10 cm; vỏ dày 1,5–2 cm, sần gân, màu xanh lục chuyển vàng-da cam khi chín; mỗi quả chứa 20–60 hạt cacao (2–3 cm) nằm trong lớp cơm trắng vị chua ngọt. Hạt sau khi lên men (2–7 ngày), phơi khô và rang chuyển sang màu nâu sẫm, mất vị đắng chát, tạo nên mùi và hương vị sô-cô-la đặc trưng.

Ca cao có nguồn gốc rừng nhiệt đới Trung và Nam Mỹ, đặc biệt lưu vực Amazon; được người Maya và Aztec trồng từ hàng nghìn năm, dùng hạt làm thức uống nghi lễ 'xocoatl' và làm tiền tệ. Carl von Linné đặt tên khoa học năm 1753, chọn danh pháp Theobroma (nghĩa là 'thức ăn của thần linh'). Từ 'ca cao' du nhập vào tiếng Việt qua tiếng Pháp, bắt nguồn từ 'cacahuatl' trong tiếng Nahuatl. Ngày nay cacao được trồng trong vành đai nhiệt đới 20° vĩ Bắc-Nam; Tây Phi sản xuất hơn 2/3 sản lượng thế giới (Bờ Biển Ngà và Ghana dẫn đầu). Ba nhóm giống chính: Criollo (quý hiếm, hương cao), Forastero (phổ biến, năng suất cao) và Trinitario (lai). Ở Việt Nam, cacao trồng nhiều ở Bến Tre, Tiền Giang, Vĩnh Long (thường xen canh dừa), Đồng Nai và một phần Tây Nguyên; hạt được lên men tạo hương và bán cho các công ty sô-cô-la; thị trường sô-cô-la nguyên chất Việt Nam đang phát triển (Cà phê ca cao, Katinat...).