Đơn buốt
Bidens pilosa L.
Đơn buốt (Bidens pilosa), còn gọi xuyến chi, là cây thảo họ Cúc cao 30–100 cm; đầu hoa với hoa tia trắng và hoa ống vàng, quả có gai bám, là cỏ dại phổ biến khắp vùng nhiệt đới.
Chưa có đánh giá nào — hãy là người đầu tiên!
Hình ảnh
Đơn buốt — Quả đang chínĐơn buốt — Toàn cây
Đơn buốt — Đầu hoa
Đơn buốt — Hoa (cận cảnh)
Đơn buốt — Quả
Đơn buốt — HạtĐơn buốt — Quả đang chínĐơn buốt — Toàn câyTổng quan
Đơn buốt (Bidens pilosa), còn gọi xuyến chi, đơn kim, quỷ châm hay song nha lông, là cây thảo **một năm** thuộc họ Cúc (Asteraceae), chi Bidens, cao 30–100 cm, **thân mọc đứng, phân nhánh, có lông**. **Lá mọc đối**, thường **kép lông chim** với 3–7 lá chét hình trứng–mũi giáo, mép khía răng. **Đầu hoa (capitulum)** mọc đơn độc hoặc vài cái ở ngọn: mỗi đầu hoa có **hoa cánh tia màu trắng** (thường 4–7) và **hoa cánh ống màu vàng** ở giữa. **Quả là quả bế (cypsela)** mang 2–4 gai nhọn (aigrette) nên dễ **bám vào quần áo và lông thú** — đặc trưng beggarticks.
Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 13/10/2026
Đơn buốt có nguồn gốc từ châu Mỹ nhiệt đới (nay là **cỏ dại gần như toàn cầu** ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới), mọc nhanh trên đất trống, ven đường, nương rẫy và vườn tược. Trong y học dân gian, **toàn cây** được dùng chữa viêm họng, sốt và một số bệnh viêm nhiễm; lá non có nơi dùng như rau. Hạt có gai nên bám vào quần áo và lông động vật giúp phát tán. Chưa được IUCN đánh giá nên xếp loại Chưa xếp hạng (NE).
Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 13/10/2026
Vòng đời
Từ hạt đến thành phẩmNảy mầm & cây con
Hạt nảy mầm trên đất ẩm; cây con mọc nhanh, chỉ vài tuần đã thành cây non phân nhánh.
Sinh trưởng (thân & lá)
Cây vươn cao, phân nhánh; **lá mọc đối, kép lông chim** với 3–7 lá chét mép khía răng.
Ra hoa
**Đầu hoa** với **hoa cánh tia trắng** (4–7) và **hoa cánh ống vàng** ở giữa; hấp dẫn ong bướm.
Quả & phát tán
Quả bế chín mang **2–4 gai (răng) có ngạnh** bám vào áo quần, lông thú để phát tán xa.
Phân bố & nguồn gốc
Tỉ lệ ghi nhận theo khu vực- Châu Mỹ nhiệt đới (bản địa)30%
- Đông Nam Á (du nhập)20%
- Châu Phi (du nhập)20%
- Nam Á & châu Đại Dương15%
- Nơi khác (du nhập)15%
Thành phần hoá học
Hàm lượng tương đối trong nhựa trầm- FlavonoidGóp phần kháng khuẩn, chống viêm25%
- Tinh dầu (terpene)Tạo mùi hắc đặc trưng20%
- PolyacetyleneHoạt tính sinh học đặc trưng của chi Bidens15%
- TaninCó ở thân lá15%
- Terpenoid/SteroidThành phần thứ cấp15%
- Khoáng & vitaminK, Ca, vitamin C…10%
Công dụng
- Y học dân gian: **toàn cây** được dùng chữa viêm họng, sốt và các chứng viêm ở nhiều nước.
- Ẩm thực: ở một số nơi, **ngọn non và lá** được luộc ăn như rau.
- Chăn nuôi: cây được dùng làm thức ăn cho gia súc và gia cầm.
- Nguồn mật: hoa cho mật và phấn cho ong, bướm.
- Lưu ý: là cỏ dại xâm lấn; quả có gai bám vào áo quần và lông thú.
Đặc tính
- Hình thái
- Thân đứng phân nhánh; **lá đối, kép lông chim**
- Hoa & quả
- Đầu hoa trắng–vàng; quả có gai bám vào áo quần
- Sinh thái
- Cây ưa sáng, mọc nhanh, ra hoa kết quả quanh năm
- Dược
- Dùng dân gian chữa viêm họng, sốt, tiêu viêm
Sinh cảnh & bảo tồn
Đơn buốt ưa sáng và rất dễ tính, mọc nhanh trên đất bị xáo trộn: đất trống, ven đường, nương rẫy bỏ hoang, vườn tược, bãi chăn và bờ ruộng khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Cây có nguồn gốc châu Mỹ nhiệt đới và đã trở thành loài cỏ dại gần như toàn cầu.
Bảo tồn
Đơn buốt không bị đe dọa mà là loài cỏ dại phổ biến, đôi khi bị coi là cỏ dại cần diệt trong nông nghiệp. Chưa được IUCN đánh giá nên xếp loại Chưa xếp hạng (NE). Họ Cúc (Asteraceae), chi Bidens. Giá trị: dược liệu dân gian, rau ăn, thức ăn chăn nuôi.
Tài liệu tham khảo
- 1POWO — Bidens pilosa L. — Plants of the World Online (Kew), 2026
- 2GBIF Backbone Taxonomy — Bidens pilosa L. (key 5391845) — GBIF, 2026
- 3Wikipedia EN — Bidens pilosa — Wikipedia tiếng Anh, 2026
- 4Wikipedia VI — Đơn buốt — Wikipedia tiếng Việt, 2026
- 5Wikipedia ZH — 鬼针草 — Wikipedia tiếng Trung, 2026
- 6Ảnh: Bidens pilosa 3 (CC BY-SA 3.0); closeup; hairy beggarticks macro (CC BY 4.0) — Wikimedia Commons — Wikimedia Commons, 2026
- 7Ảnh: Chogoria cypselas (CC BY-SA 4.0); seeds (PD); ripening infructescence — Wikimedia Commons — Wikimedia Commons, 2026