Kỷ tử

Kỷ tử là cây bụi rụng lá, cao 0,8–2 m (đôi khi tới 3 m), phân cành nhiều, cành non có gai ngắn. Lá mọc so le, đơn, hình mũi mác đến trứng, dài 2–6 cm, mép nguyên. Hoa lưỡng tính mọc đơn hoặc 2–3 ở nách lá, đài 5 thùy, tràng hoa hình phễu màu tím nhạt đến tím, 5 thùy, 5 nhị; hoa thụ phấn nhờ côn trùng. Quả là quả mọng hình trứng đến elip, dài 1–2 cm, chín màu đỏ cam bóng, chứa nhiều hạt nhỏ màu vàng. Ra hoa tháng 6–9, quả chín tháng 8–11; ở vùng ôn đới cây rụng lá về đông.

Theo Cơ sở thực vật toàn cầu của Kew (POWO), kỷ tử bản địa miền bắc và tây bắc Trung Quốc (Ninh Hạ, Cam Túc, Nội Mông, Thanh Hải, Tây Tạng, Tân Cương), nơi cây mọc ven sông, bìa rừng và sườn núi khô. Quả kỷ tử được trồng đại trà ở Ninh Hạ — trung tâm canh tác nổi tiếng hơn 600 năm dọc đồng bằng phù sa sông Hoàng Hà. Hiện loài đã lan rộng khắp châu Á và đông nam châu Âu, được nhập nội và tự nhiên hóa ở nhiều nơi (châu Âu, Bắc Mỹ, Australia). Tại Việt Nam, kỷ tử chủ yếu được nhập khẩu làm thuốc, chưa trồng phổ biến do không hợp khí hậu nóng ẩm nhiệt đới.

Thành phần chính của quả là nhóm polysaccharid và proteoglycan (Lycium barbarum polysaccharides – LBP, một số phân tích ghi nhận chiếm tới khoảng 23% khối lượng khô), nhóm sắc tố carotenoid đứng thứ hai với zeaxanthin dipalmitate là chất trội, kèm β-carotene và lutein. Quả còn chứa betaine (trimethylglycin), cholin, acid amin (trong đó có taurine), vitamin C, riboflavin, thiamin, scopoletin và các flavonoid (quercetin, rutin, kaempferol). Rễ và vỏ rễ (Địa cốt bì) chứa betaine, cholin, acid linoleic, β-sitosterol và các oligopeptid vòng.

Trong Đông y, kỷ tử được dùng bổ can thận, ích tinh, sáng mắt; quả thường nấu canh, hầm thuốc, ngâm rượu. Nghiên cứu hiện đại tập trung vào LBP (điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa) và zeaxanthin (bảo vệ điểm vàng). Amagase và cộng sự (Nutrition Research, 2009) báo cáo nước ép kỷ tử làm tăng các chỉ dấu chống oxy hóa (SOD, GSH-px tăng; MDA giảm) trong huyết thanh người khỏe mạnh sau 30 ngày dùng. Các tổng quan 2025–2026 (Food Chemistry; Pharmaceuticals) hệ thống hóa tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm, bảo vệ thần kinh, điều hòa đường huyết–lipid và tiềm năng chống ung thư của các hợp chất trong quả.

Quả kỷ tử nhìn chung an toàn ở liều thực phẩm (thường 10–30 g/ngày); cần thận trọng khi dùng cùng thuốc chống đông máu (warfarin) do nguy cơ tương tác, và ở người dị ứng với họ Cà. Phụ nữ mang thai nên hỏi thầy thuốc trước khi dùng liều cao. IUCN chưa đánh giá loài (NE); kỷ tử có vùng phân bố tự nhiên rộng, được trồng công nghiệp quy mô lớn ở Ninh Hạ và nhiều nơi nên không chịu áp lực bảo tồn toàn cầu.