Sen

Sen là cây thủy sinh lâu năm có thân rễ (củ sen) bò trong bùn; cuống lá dài 1–2 m nâng chiếc lá hình khiên nổi trên mặt nước. Hoa lưỡng tính to 15–30 cm với nhiều cánh, sinh nhiệt đưa nhiệt độ hoa lên 30–36 °C để thu hút bọ cánh cứng thụ phấn; mỗi bông nở liên tục 3–4 buổi sáng rồi tàn. Hạt có vỏ rất cứng và phôi ngủ sâu, nhờ đó giữ được khả năng nảy mầm hàng trăm năm — đã có mẫu hạt ở Trung Quốc nảy mầm sau hơn 1.000 năm.

Theo Kew POWO, Nelumbo nucifera có vùng bản địa rất rộng: từ Ukraine và bắc Iran qua Kavkaz, Viễn Đông Nga, Trung Quốc, Nhật Bản, bán đảo Triều Tiên, tiểu lục địa Ấn Độ, Đông Nam Á, New Guinea tới bắc và đông bắc Australia. Loài đã được du nhập và trồng ở châu Mỹ, châu Phi và nhiều đảo Thái Bình Dương. Họ Nelumbonaceae chỉ gồm một chi Nelumbo với hai loài: N. nucifera (châu Á – châu Đại Dương) và N. lutea (châu Mỹ); hai loài chỉ cách ly địa lý, không cách ly sinh sản.

Sen tích lũy alkaloid benzylisoquinoline (BIA) ở hầu hết các mô; đến nay đã nhận diện ít nhất 59–61 BIA thuộc ba nhóm: 1-benzylisoquinoline, aporphine và bisbenzylisoquinoline. Lá sen giàu aporphine như nuciferine và roemerine, trong khi tâm sen (phôi hạt) tập trung bis-BIA gồm liensinine, isoliensinine, neferine và nelumboferine. Điểm đặc biệt: phần lớn BIA của sen là đồng phân R, trái ngược với đồng phân S phổ biến ở bộ Mao lương (Ranunculales). Ngoài alkaloid, sen còn có flavonoid (quercetin, kaempferol, rutin), axit phenolic, tannin và polysaccharid; bộ gen sen được công bố năm 2013.

Trong Đông y, lá sen thanh nhiệt, tâm sen an thần và hạ huyết áp, hạt sen kiện tỳ bổ thận; củ sen, ngó sen và hạt sen là thực phẩm quen thuộc. Nghiên cứu hiện đại tập trung vào alkaloid: nuciferine thể hiện tác dụng chống béo phì, hạ lipid và hạ đường huyết; neferine có tác dụng chống loạn nhịp, hạ huyết áp, chống ung thư và ức chế dung hợp màng phụ thuộc Ca2+ của SARS-CoV-2; liensinine và isoliensinine ức chế tế bào ung thư qua cảm ứng apoptosis. Tổng quan năm 2023 cho thấy alkaloid sen có sinh khả dụng thấp nhưng có thể cải thiện bằng nano-liposome hay vi nang.

Tâm sen và lá sen chứa alkaloid hoạt tính mạnh, nên dùng ở dạng chuẩn hóa và tránh lạm dụng; thận trọng với phụ nữ mang thai, người bệnh tim mạch đang dùng thuốc và trẻ nhỏ. Loài chưa được đánh giá đầy đủ — Kew ghi nhận IUCN xếp hạng 'Thiếu dữ liệu' (DD), một số đánh giá vùng (Ấn Độ) xếp hạng Ít lo ngại (LC). Nguy cơ chính là mất vùng đất ngập nước và ô nhiễm ao hồ, cùng nguy cơ xói mòn giống bản địa do lai tạo; nhờ được canh tác rộng rãi và hạt tồn tại lâu, sen ít bị đe dọa tuyệt chủng.