Tía tô

Tía tô là cây thân thảo hằng năm cao 0,3–1,5 m, thân vuông phân cành, màu xanh hoặc tía. Lá mọc đối, cuống dài, phiến rộng hình trứng đến gần tròn, dài 5–13 cm và rộng 3–10 cm, mép khía răng sâu hoặc quăn; ở dạng tía, màu đỏ tím do anthocyanin. Cụm hoa là chùm một phía, thưa, mỗi vòng hai hoa; đài hình chuông cao 3 mm khi nở và phình tới 11 mm khi có quả, hai môi; tràng 3–4 mm gần như chia 5 thùy đều; 4 nhị phân kỳ. Quả (hạt) nhỏ, màu nâu nhạt, cho 1–4 hạt mỗi quả.

Theo Plants of the World Online (Kew), vùng bản địa của tía tô trải từ Nam Viễn Đông Nga (Primorye, Khabarovsk) qua Đông Á đến Pakistan — gồm Trung Quốc (nhiều tỉnh phía nam và tây nam), Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Đông Himalaya, Ấn Độ, Nepal, Bhutan, Bangladesh, Myanmar, Thái Lan, Lào, Việt Nam và Java. Loài ưa sinh cảnh cận nhiệt đới, mọc ở đất ẩm xáo trộn, ven đường, bãi hoang và vườn. Tía tô đã được nhập nội và tự nhiên hóa ở nhiều nơi châu Âu, Nga Nam Âu, Ukraine, Romania, miền đông Hoa Kỳ và Ontario (Canada), nơi nó thường bị coi là cỏ dại. Ở Việt Nam, tía tô được trồng quanh nhà và dễ mọc tự gieo từ hạt.

Tía tô được xem là kho hợp chất phong phú: tổng quan trên Molecules (2022) thống kê khoảng 400 hợp chất hoạt tính trong lá, thân, rễ và hạt — alkaloid, terpenoid, quinon, phenylpropanoid, flavonoid, coumarin, anthocyanin, carotenoid, neolignan, acid béo… Tinh dầu lá đặc trưng bởi perillaldehyde (monoterpen aldehyde tạo mùi hồi – the) ở chemotype PA, cùng perilla ketone, limonene, perillene và linalool. Nhóm phenolic chủ lực gồm acid rosmarinic (định lượng bằng HPLC trong dịch chiết lá ≈ 33 mg/g, cao nhất trong các hợp chất chính), acid caffeic, scutellarin, luteolin và luteolin-7-O-glucoside, quercetin, apigenin và một methoxyflavanone kháng dị ứng mạnh (8-hydroxy-5,7-dimethoxyflavanone). Lá tía còn giàu anthocyanin làm màu, còn hạt chứa dầu với hơn một nửa là acid α-linolenic (omega-3).

Nghiên cứu lâm sàng nổi bật của tía tô xoay quanh acid rosmarinic. Thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược của Takano và cộng sự (Experimental Biology and Medicine, 2004) trên 29 người viêm mũi dị ứng theo mùa cho thấy bổ sung dịch chiết giàu acid rosmarinic (50 hoặc 200 mg/ngày trong 21 ngày) làm tăng rõ tỉ lệ đáp ứng với ngứa mũi, chảy và ngứa mắt, đồng thời giảm bạch cầu trung tính và bạch cầu ái toan trong dịch rửa mũi. Cùng năm, Osakabe và cộng sự (BioFactors, 2004) và Sanbongi và cộng sự (Clinical and Experimental Allergy, 2004) chứng minh acid rosmarinic ức chế viêm dị ứng và viêm phổi do mạt bụi nhà trên mô hình chuột. Tổng quan lâm sàng trên PubMed Central (2023) ghi nhận chế phẩm chứa tía tô làm giảm tổng điểm triệu chứng viêm mũi dị ứng theo mùa tới 37% khi phối hợp với trị liệu chuẩn, và nghiên cứu dược lý mạng (2023) xác định con đường MAPK là cơ chế chống hen dị ứng chính của lá tía tô. Trong thực hành, lá được dùng như rau sống cuốn bún và như vị thuốc giải biểu (tán hàn, trị cảm, ho, đầy bụng), còn hạt (tử tô tử) dùng trong bài thuốc ho – hen và ép lấy dầu giàu omega-3.

Về an toàn, tía tô được dùng như rau ăn ở liều thực phẩm và thường được coi là an toàn; các thử nghiệm lâm sàng với dịch chiết giàu acid rosmarinic không ghi nhận tác dụng bất lợi nghiêm trọng. Tuy nhiên, cần thận trọng khi dùng lượng lớn hoặc tinh dầu đậm đặc: một số giống chứa perilla ketone, và World Flora Online cảnh báo dùng nhiều có thể gây phù phổi (đã ghi nhận ở gia súc); phụ nữ mang thai và người dùng thuốc chống đông nên hỏi ý kiến cán bộ y tế trước khi dùng liều cao. Loài không bị đe dọa toàn cầu: bản địa rộng từ Nga Viễn Đông đến Pakistan, được trồng và tự nhiên hóa khắp nơi nên nguồn gen dồi dào; bảo tồn chủ yếu là giữ các giống địa phương (tía, xanh, trắng) và nguồn hạt giống sạch.